Uitgedoofde vulkanen, drooggelegde vlakten en bergen die niemand verwacht
De meren liggen in kraters, de vlakte was tot negentig jaar geleden moeras, en op twee uur van Rome kom je tegen de tweeduizend tweehonderd meter aan.
Lazio bestaat uit twee materialen: tuf, dat van de uitgedoofde vulkanen in het noorden komt, en kalksteen, dat de bergen in het zuiden en oosten vormt. Daartussen ligt de vlakte, deels aangeslibd en deels op het water gewonnen. Wie dat begrijpt, begrijpt vrijwel al het andere, van de op rotsen gehurkte dorpen tot de volmaakt ronde meren.
De kratermeren
Bolsena is het grootste vulkanische meer van Europa, honderdveertien vierkante kilometer met twee eilanden erin. Vico is het meest gesloten en het hoogste, in een krans van bossen. Bracciano ligt het dichtst bij Rome en is het drukst bezocht, en levert de stad al eeuwen water. Albano en Nemi in de Castelli zijn klein en zeer diep. Alle vijf hebben dezelfde oorsprong en dezelfde vorm: een gat dat een explosie heeft achtergelaten.
De vlakte die er niet was
De Agro Pontino, tussen Latina en Terracina, was moeras en malaria tot 1930. In zeven jaar werd hij drooggelegd met kanalen en gemalen, en er werden nieuwe steden op gebouwd: Latina, Sabaudia, Pontinia, Aprilia. Vandaag is het het productiefste platteland van de regio, vlak en geometrisch, en het park van Circeo bewaart de hoek die wild is gebleven, met de duinen en de kustmeren.
De bergen
Ten oosten van de Tiber is Lazio werkelijk bergachtig. De Monti della Laga, op de grens met Abruzzo, komen boven de tweeduizend tweehonderd meter; de Terminillo beheerst het bekken van Rieti; de Simbruini en de Ernici sluiten de Ciociaria af met beukenbossen en hoogvlakten. In het zuiden komen de Lepini en de Ausoni bijna tot aan zee, en de weg tussen Terracina en Gaeta loopt onder hun wanden door.
De Tiber en de kust
De Tiber doorkruist de regio over vierhonderd kilometer en eindigt bij Ostia, waar de kust over tientallen kilometers laag en zandig is. De kust verandert maar twee keer: bij de landtong van Circeo, die ineens tot vijfhonderd meter oprijst, en tussen Sperlonga en Gaeta, waar de bergen het water raken.